Freelancer là gì? Cách bắt đầu nghề tự do không mất tiền oan

Tháng đầu làm tự do, cảm giác đã nhất là 9 giờ sáng thứ hai không phải chấm công. Cảm giác đó kéo dài đúng tới lúc khách đầu tiên trễ thanh toán 3 tuần và mình không biết đòi ai. Freelancer là người làm nghề tự do: nhận việc theo dự án cho nhiều khách khác nhau, tự quyết thời gian và cách làm, tự chịu luôn phần tìm khách, báo giá, đòi tiền và đóng thuế. Sếp tụi em đi lên đúng từ con đường này trước khi lập MONA, nên bài này viết từ phía người đã trả đủ học phí của nghề: làm freelancer sống được bằng gì, giá tính sao, hợp đồng cọc thế nào, và lộ trình 30 ngày để có dự án đầu tiên. Đọc chừng 12 phút.

Freelancer là gì?

Freelancer bán cái mình làm ra theo từng dự án, không bán 8 giờ ngồi văn phòng mỗi ngày. Một người viết bài nhận 10 bài mỗi tháng cho 3 khách, một người thiết kế nhận trọn gói bộ nhận diện trong 4 tuần, một lập trình viên nhận sửa website theo đầu việc: tất cả là freelancer, dù mỗi người một nghề.

Cái được lớn nhất ai cũng thấy: tự do chọn việc, chọn giờ, chọn khách, thu nhập không bị trần lương giữ lại. Cái mất thì ít ai kể đủ. Không lương tháng 13, không bảo hiểm công ty đóng giùm, không ai trả tiền cho ngày bệnh, và mọi khoản thu đều phải tự lo nghĩa vụ thuế: tổ chức thuê anh chị trả từ 2 triệu đồng mỗi lần là đã bị khấu trừ 10% thuế thu nhập tại nguồn theo luật hiện hành. Tự do là có thật. Hóa đơn cũng thật.

Freelancer khác nhân viên remote chỗ nào?

Nhiều anh chị gộp hai khái niệm này làm một vì cùng cảnh ngồi nhà làm việc, nhưng gốc quan hệ của chúng khác hẳn nhau, và chính cái gốc đó quyết định cách anh chị được trả tiền lẫn được bảo vệ:

Chọn đường nào tùy khẩu vị rủi ro từng người, tụi em không xúi bên nào. Chỉ lưu ý một điều rút từ chính người quen trong nghề: đừng nghỉ việc ngang để làm tự do khi chưa có nổi 1 khách trả tiền thật. Làm song song buổi tối 2 tới 3 tháng, có dòng tiền đầu tiên rồi hẵng tính chuyện buông chỗ làm. Anh chị đang cân nhắc hướng ngược lại thì đọc thêm bài remote job là gì, còn muốn đi xa hơn nữa thành người kinh doanh một mình thì có bài solopreneur. Đừng buông khi chưa chắc.

Thu nhập freelancer: bắt đầu từ số giờ bán được

Phép tính mà người mới hay né, trong khi nó quyết định sống chết của nghề. Một tuần có 40 giờ làm việc, nhưng freelancer chỉ bán được chừng 25 giờ, phần còn lại đi tìm khách, báo giá, sửa theo phản hồi, làm sổ sách, học thêm. Ai định giá dựa trên 40 giờ là tự cắt lương mình gần một nửa ngay từ đầu.

Công thức gọn: lấy mức thu nhập tháng muốn có, cộng chi phí nghề gồm máy móc, phần mềm, bảo hiểm tự đóng và khoản thuế 10% bị khấu trừ, chia cho số giờ bán được thật. Muốn cầm về 20 triệu đồng mỗi tháng với 100 giờ bán được thì giá sàn phải quanh 250 nghìn đồng mỗi giờ, chưa kể phần dự phòng cho tháng vắng khách. Từ giá sàn theo giờ mới quy ra giá theo dự án để báo khách, và luôn báo theo dự án cho dễ bán, giữ giá giờ làm thước đo nội bộ cho riêng mình. Giá thấp hơn sàn là lỗ ngầm. Lỗ mà không thấy máu.

Nghề freelancer nào đang có khách trả tiền?

Xếp theo thứ khách hàng thật sự rút ví mua, không xếp theo độ hot trên mạng:

• Khách mua chữ: copywriting, bài chuẩn SEO, kịch bản video. Dễ vào nghề nhất, cạnh tranh cũng đông nhất.
• Khách mua hình: thiết kế nhận diện, banner quảng cáo, dựng video ngắn. Cần portfolio mạnh hơn cần bằng cấp.
• Khách mua code: làm website, sửa lỗi, viết tính năng theo yêu cầu. Đơn giá cao nhất bảng, vào nghề lâu nhất.
• Khách mua kết quả marketing: chạy quảng cáo, SEO, quản kênh nội dung. Dễ chứng minh giá trị bằng số, cũng dễ bị đòi cam kết số.
• Khách mua sự gọn gàng: trợ lý ảo, nhập liệu, chăm fanpage. Đơn giá thấp, được cái đều việc và không kén người mới.

Người mới nên bắt đầu từ nhóm giao gần nhất với việc đang làm ở công ty, vì đó là nơi có sẵn bằng chứng năng lực. Nhảy sang nghề hoàn toàn mới nghĩa là vừa học nghề vừa học bán, gánh 2 việc khó cùng lúc, rớt là rớt cả hai.

Chọn nghề đầu tiên theo 3 tài sản đang có

Đứng giữa mấy nghề không biết chọn gì thì kiểm kê 3 thứ, nghề nào gom được nhiều dấu cộng nhất thì đi:

1. Kỹ năng có bằng chứng: không phải kỹ năng tự thấy, mà kỹ năng có sản phẩm cũ chứng minh được. Đã viết báo cáo được sếp khen suốt 2 năm là bằng chứng cho nghề viết, đã dựng clip cưới cho họ hàng là bằng chứng cho nghề dựng.
2. Mạng lưới biết mình: khách đầu tiên của đa số freelancer đến từ người quen cũ, đồng nghiệp cũ, sếp cũ. Nghề nào mạng lưới của anh chị cần thì nghề đó dễ ra đơn sớm.
3. Sức bền với việc đó: việc gì anh chị làm được 4 giờ liền không ngán thì mới sống lâu, vì làm tự do nghĩa là làm việc đó nhiều hơn hồi đi làm công ty chứ không ít hơn.

Kiểm xong mà vẫn hòa điểm thì chọn nghề có khách trả nhanh hơn: nghề ra tiền trong 4 tới 6 tuần đầu sẽ nuôi được nghề mình mê mà cần 6 tháng mới có khách. Tiền trước, mộng sau.

Hồ sơ năng lực: ngắn mà đúng vẫn thắng dài mà loãng

Người mới hay kẹt ở tâm lý chưa có gì để khoe. Thật ra khách không cần 20 dự án, khách chỉ cần 2 tới 3 dự án đúng loại việc họ sắp thuê, xem hết trong 5 phút là đủ để họ quyết. Chưa có dự án trả tiền thì tự đặt đề bài sát thực tế mà làm: viết lại trang giới thiệu cho một quán quen, dựng bộ nhận diện giả định cho một thương hiệu tự nghĩ, miễn ghi rõ là dự án tự đề bài.

Cách đóng gói từng dự án thành câu chuyện có số, tụi em đã viết nguyên một bài portfolio là gì theo đúng khung 4 phần bối cảnh, đề bài, quyết định, kết quả, kèm luôn góc nhìn của người ngồi ghế duyệt hồ sơ. Đọc bài đó trước khi làm hồ sơ, đỡ đi lại 2 tới 3 vòng. Kèm một tấm ảnh chân dung tử tế nữa là đủ bộ mặt tiền. Nghe phụ mà không phụ.

Hợp đồng và tiền cọc: hai cái phanh của nghề

Chuyện trễ thanh toán 3 tuần ở đầu bài không phải chuyện hiếm, và phần lớn tai nạn tiền nong của freelancer bắt nguồn từ làm việc bằng niềm tin qua tin nhắn. Hai cái phanh bắt buộc từ dự án đầu tiên:

Thứ nhất, hợp đồng dịch vụ, dù chỉ 2 trang. Ghi rõ phạm vi công việc theo danh sách đếm được, số vòng sửa tối đa thường là 2 vòng, mốc nghiệm thu, và điều khoản phát sinh tính thêm tiền. Pháp luật Việt Nam công nhận quan hệ hợp đồng dịch vụ dạng này, kể cả với cá nhân, anh chị cứ tra các quy định về hợp đồng dân sự và nghĩa vụ thuế thu nhập trên cổng văn bản Chính phủ. Thứ hai, cọc trước 30 tới 50% giá trị dự án rồi mới bắt tay làm, phần còn lại thanh toán khi nghiệm thu. Khách nghiêm túc không bao giờ khó chịu với tiền cọc, chỉ khách định quỵt mới chê nó phiền. Ai chê cọc, cẩn thận.

Quy trình nhận việc: chặn lỗi trước khi bắt tay làm

Freelancer thua tiền nhiều nhất ở khâu nhận việc ẩu, thua nhiều hơn cả vì non nghề. Năm bước dưới đây tốn thêm chừng 2 giờ mỗi dự án, đổi lại chặn được các kiểu mất tiền phổ biến nhất của nghề:

1. Hỏi kỹ trước khi báo giá: mục tiêu của khách, phạm vi, thời hạn, ai là người duyệt cuối. Câu cuối quan trọng nhất, vì làm cho người không có quyền duyệt là sửa tới tết.
2. Báo giá bằng văn bản kèm phạm vi và số vòng sửa, không báo miệng qua điện thoại.
3. Chốt hợp đồng và nhận cọc như mục trên.
4. Gửi bản nháp sớm ở mốc 30 tới 50% tiến độ để chỉnh hướng khi còn rẻ, đừng ôm tới ngày cuối mới trình làng.
5. Nghiệm thu bằng danh sách đếm được, đối chiếu đúng phạm vi đã ký, phát sinh ngoài phạm vi thì báo giá bổ sung đàng hoàng.

Làm đủ 5 bước nghe rườm rà, nhưng mỗi bước là một lớp phanh cắt đúng một loại tai nạn đã có người gặp trước anh chị: bước 1 cắt sửa vô tận, bước 2 cắt cãi nhau về giá, bước 3 cắt quỵt tiền, bước 4 cắt làm lại từ đầu, bước 5 cắt phát sinh không công. Nhận việc chậm thêm 1 buổi mà ngủ ngon 1 tháng. Đáng lắm chứ.

Website cá nhân: giữ khách trên đất của mình

Làm trên các nền tảng như Upwork có cái hay là tiền được nền tảng bảo vệ, đổi lại phí nền tảng cắt chừng 10% mỗi đơn và hồ sơ của anh chị nằm cạnh hàng nghìn hồ sơ khác, khách rẻ nhất luôn thắng. Nghiên cứu của ILO về kinh tế nền tảng khu vực châu Á cũng chỉ đúng chỗ này: người làm trên nền tảng chịu sức ép giá và ít quyền thương lượng.

Lối thoát dài hạn là dựng mặt tiền của riêng mình: một website cá nhân mang tên miền riêng, chứa hồ sơ năng lực, bảng dịch vụ và bài viết chuyên môn để khách tự tìm ra anh chị qua Google. Chi phí duy trì chỉ vài trăm nghìn tới hơn 1 triệu đồng mỗi năm cho tên miền và hosting, rẻ hơn hẳn 10% phí sàn khi thu nhập đã ổn. Website cộng thương hiệu cá nhân là combo giúp freelancer thoát cảnh đấu giá ngược. Khách tự tới thì mình được chọn. Chọn, không bị chọn.

Kế hoạch 30 ngày cho dự án đầu tiên

Lộ trình đã được nhiều người đi trước kiểm nghiệm, mỗi tuần một mục tiêu duy nhất:

• Ngày 1 tới 7: chốt nghề theo 3 tài sản, làm 2 sản phẩm mẫu tự đề bài, dựng hồ sơ theo bài portfolio ở trên.
• Ngày 8 tới 14: báo cho mạng lưới cũ biết mình nhận việc gì, nhắn riêng 20 người từng làm cùng, không rải tin nhắn mẫu.
• Ngày 15 tới 21: chào giá 10 nơi có nhu cầu thật, mỗi bản chào viết riêng theo vấn đề của từng nơi, kèm 1 gợi ý miễn phí đủ cho họ thấy cách mình nghĩ.
• Ngày 22 tới 30: chốt dự án đầu bằng hợp đồng và cọc đàng hoàng dù giá trị nhỏ, làm thật kỹ, xin phản hồi bằng chữ để làm vốn cho hồ sơ.

Dự án đầu tiên gần như chắc chắn không nuôi nổi tháng đó, vai trò của nó là chứng minh vòng lặp tìm khách, làm, nhận tiền, xin phản hồi có chạy. Vòng lặp chạy được 1 lần thì lặp lại được 10 lần. Cứ thế mà lớn.

Câu hỏi thường gặp

Freelancer có phải là MMO không?

Không đồng nghĩa. MMO là cái ô rộng chỉ mọi cách kiếm tiền online, gồm cả affiliate hay bán hàng số. Freelancer là bán dịch vụ chuyên môn theo dự án, có khách cụ thể, có nghiệm thu. Khác nhau xa.

Freelancer có phải đóng thuế không?

Có. Tổ chức chi trả từ 2 triệu đồng mỗi lần sẽ khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân tại nguồn, cuối năm anh chị tự quyết toán để tính lại theo tổng thu nhập thật. Thu nhập đều và lớn thì nên đăng ký hộ kinh doanh cho danh chính.

Nên làm nền tảng nước ngoài hay khách Việt?

Người mới nên bắt đầu từ mạng lưới quen và khách Việt để va chạm nhanh, đỡ rào cản ngôn ngữ. Nền tảng nước ngoài đơn giá tốt hơn nhưng cạnh tranh toàn cầu và phí sàn chừng 10%, hợp với người đã cứng nghề và tiếng Anh ổn. Cứng rồi hẵng ra biển.

Cần bao nhiêu vốn để bắt đầu?

Gần như 0 đồng nếu đã có máy tính: chi phí thật là 1 tới 3 tháng sinh hoạt phí dự phòng trong lúc thu nhập chưa đều. Đó là lý do nên khởi động song song với việc đang làm thay vì nghỉ ngang. Ba tháng dự phòng là mức an toàn.

Freelancer lâu năm thì phát triển tiếp hướng nào?

Ba hướng quen thuộc: tăng đơn giá theo độ sâu chuyên môn, gom đội thành nhóm dịch vụ nhỏ, hoặc đóng gói kiến thức thành sản phẩm. Sếp tụi em đi hướng thứ hai, từ freelancer đơn lẻ thành đội ngũ, rồi thành MONA với hơn 14.000 dự án từ 2016 tới nay. Cả ba hướng đều bắt đầu từ một chữ: nghề phải cứng trước đã.

Chốt: nghề tự do sống bằng hệ thống, không sống bằng cảm hứng

Freelancer là nghề thật với luật chơi thật: giá sàn theo giờ, hợp đồng, cọc, quy trình nhận việc, hồ sơ có bằng chứng. Ai coi nó là kỳ nghỉ dài hạn thì thị trường sẽ tính học phí đều đặn mỗi tháng. Ai vận hành nó như một doanh nghiệp 1 người thì tự do và thu nhập đến cùng lúc. Chọn kiểu thứ hai.

Khi anh chị đã sẵn sàng dựng mặt tiền cho doanh nghiệp 1 người của mình, phần đó để tụi em lo được: website cá nhân có hồ sơ năng lực chuẩn chỉnh, logo và nhận diện riêng, tên miền chính chủ tra được tại whois.mona.host, hosting ổn định từ MONA Host. Gọi 1900 636 648 kể anh chị làm nghề gì và đang có mấy dự án trong hồ sơ, tụi em báo thẳng một con số trọn gói cho website cá nhân, kèm lời khuyên thật là nên làm ngay hay nên chờ thêm vài dự án nữa cho hồ sơ dày rồi hẵng làm. Chờ cũng là một lời khuyên, và tụi em nói thật khi nó đúng.